Pojedina rješenja iz zakona o Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) i unutrašnjim poslovima nose ozbiljne koruptivne i institucionalne rizike, ocijenili su iz Agencije za sprečavanje korupcije (ASK), navodeći da su jedan od ključnih rizika široka diskreciona ovlašćenja rukovodilaca.

ASK je, kako se navodi u saopštenju objavljenom na sajtu te institucije, donio mišljenja na Zakon o ANB-u i Zakon o unutrašnjim poslovima, imajući u vidu njihov poseban značaj za domaću javnost, ali i pažnju koju tim propisima posvećuje Evropska komisija.

U mišljenju ASK-a o Zakonu o ANB-u navodi se da je opravdana primjedba civilnog sektora da taj zakon predstavlja „korak unazad” u pogledu sudske kontrole ANB-a, što se može smatrati pravno utemeljenim, jer novi Zakon značajno proširuje operativna ovlašćenja Agencije.

Dodaje se da ta ovlašćenja uključuju korišćenje lažnih identiteta i isprava, osnivanje fiktivnih firmi, prikrivanje vlasništva i prikriveno korišćenje imovine i usluga, bez istovremenog jačanja nezavisne sudske kontrole nad primjenom tih mjera. 

„Umjesto jačanja spoljnog nadzora, zakon predviđa da pravila sprovođenja ovih mjera donosi direktor ANB-a uz saglasnost Vlade, čime kontrola ostaje unutar kruga izvršne vlasti“, navodi se u mišljenju ASK-a.

Ističe se da takvo rješenje može biti problematično sa aspekta zaštite ljudskih prava i evropskih standarda.

„Jer širenje tajnih ovlašćenja bez proporcionalnog jačanja sudskog nadzora povećava rizik od zloupotreba, posebno imajući u vidu da su podaci o primjeni ovih mjera označeni stepenom tajnosti, zbog čega građani često nemaju saznanje da su bili predmet nadzora, niti mogućnost da traže sudsku zaštitu“, piše u mišljenju ASK-a, prenosi agencija Mina.

Navodi se da je raniji Zakon uspostavljao stroži model prethodne sudske kontrole za klasične mjere nadzora, dok novi proširuje operativna ovlašćenja tajnog djelovanja bez proporcionalnog jačanja nezavisne sudske kontrole.

Ističe se da, prema novom Zakonu o ANB-u, u hitnim slučajevima direktor Agencije može privremeno sam odobriti primjenu mjera, ali mora odmah tražiti sudsko odobrenje. 

„Ako sud u roku od 48 časova ne odobri mjeru, ona se obustavlja i svi prikupljeni podaci se uništavaju, o čemu se dostavlja zapisnik sudu“, dodaje se u mišljenju.

Iz ASK-a su istakli da se jedan od ključnih rizika odnosi se na široku diskreciju u odlučivanju. 

„Ovlašćenje za odobravanje mjera zasniva se na opštim i nedovoljno preciziranim kriterijumima, poput „osnova sumnje” i „ugrožene nacionalne bezbjednosti”. Takva formulacija ostavlja značajan prostor za subjektivno tumačenje, što može dovesti do neujednačene prakse i potencijalnih zloupotreba“, naveli su iz ASK-a.

U zaključnim ocjenama ASK-a o Zakonu o ANB-u navodi se da bi u članu 21 bilo korisno dodatno precizirati zakonske kriterijume za odobravanje mjera.

„Kod člana 31 Zakona opravdano je razmotriti dodatno jačanje institucionalne i funkcionalne nezavisnosti specijalnog kontrolora, uključujući širi pristup informacijama i dodatne kapacitete za efikasno vršenje nadzora. Istovremeno bi bilo korisno preciznije urediti diskreciona ovlašćenja direktora Agencije u postupku po pritužbama, radi smanjenja rizika od neujednačene prakse“, naveli su iz ASK-a.

Kako su kazali, u članu 39 Zakona predlog o ograničenju broja uzastopnih mandata direktora Agencije predstavlja rješenje koje bi dodatno osnažilo institucionalnu ravnotežu i umanjilo rizik od dugoročne koncentracije funkcije. 

Iz ASK-a su rekli da je u Zakonu potrebno razmotriti uvođenje javnog oglašavanja kao osnovnog principa zapošljavanja, uz jasno definisane izuzetke, a potrebno je i jačanje transparentnosti i kontrolnih mehanizama u toj oblasti.

„Kod člana 83 Zakona otvorenim ostaje pitanje primjene osnovnih principa javnih nabavki u oblastima koje nijesu od bezbjednosnog karaktera, ili preciznijeg normiranja posebnog režima uz očuvanje ključnih elemenata transparentnosti i kontrole“, dodali su iz ASK-a.

U mišljenju ASK-a na Zakon o unutrašnjim poslovima navodi se da su, na osnovu analize člana 30 koji uređuje sastav i imenovanje Etičkog odbora, identifikovani institucionalni koruptivni rizici, prije svega zbog činjenice da ministar ima odlučujuću ulogu u imenovanju predsjednika i svih članova Odbora.

„To može otvoriti prostor za politički uticaj na rad tijela koje bi trebalo da bude nezavisno u nadzoru primjene Kodeksa policijske etike“, dodaje se u mišljenju.

Zakonom je propisano da po pritužbi na rad policijskog službenika policija ima obavezu da odgovori najkasnije u roku od 30 dana, a ukoliko podnosilac nije zadovoljan odgovorom ili ga ne dobije, može podnijeti prigovor Ministarstvu unutrašnjih poslova, o kojem odlučuje ministar.

„U ovakvom normativnom okviru prepoznaju se rizici, naročito zbog koncentracije odlučivanja kod ministra kao političkog organa“, ističe se u mišljenju.

Iz ASK-a su naveli da i određeni aspekti normi koje uređuju uslove za zasnivanje radnog odnosa policijskih službenika, uključujući opšte, posebne i bezbjednosne kriterijume, mogu otvoriti prostor za potencijalne koruptivne rizike. 

„Iako član 127 taksativno nabraja bezbjednosne smetnje, završna formulacija kojom se predviđa da „postoje druge okolnosti koje osobu čine nedostojnom za rad u policijskom zvanju” ostaje nedovoljno precizna. Takva otvorena norma omogućava široko diskreciono tumačenje, što može dovesti do neujednačene i subjektivne primjene u postupku bezbjednosnih provjera“, piše u mišljenju.

Iz ASK-a su naveli da je analiza člana 128 Zakona pokazala da odredbe koje uređuju sprovođenje bezbjednosnih provjera, kao i eventualne odluke o prestanku radnog odnosa policijskih službenika, moraju biti precizno normirane kako bi se obezbijedila puna predvidljivost i pravna sigurnost, uključujući garantovanje djelotvorne sudske zaštite, pravo na obrazloženu odluku i mogućnost da se odbrana zasniva na relevantnim i dostupnim informacijama.

„Međutim, važeći zakon ove standarde ne ispunjava u dovoljnoj mjeri. Postojeće normativno rješenje karakteriše visok stepen koncentracije ovlašćenja u rukama ministra, koji istovremeno obrazuje Komisiju za provjeru bezbjednosnih smetnji, imenuje njene članove, kao i posebnu komisiju za provjeru tih članova“, kazali su iz ASK-a.

Kako su rekli, takva koncentracija ovlašćenja stvara izražen rizik od političkog ili ličnog uticaja, čime se može ugroziti nezavisnost i objektivnost rada komisija. 

U zaključnim ocjenama o Zakonu o unutrašnjim poslovima navodi se da je neophodno ojačati institucionalnu nezavisnost Etičkog odbora kroz smanjenje diskrecionih ovlašćenja ministra u postupku imenovanja, posebno u dijelu izbora predsjednika i članova Odbora.

„Preporuka kod člana 32 Zakona bila bi u pravcu smanjenja koruptivnih rizika, jačanja institucionalne nepristrasnosti i povećanja povjerenja javnosti u postupanje po pritužbama na rad policijskih službenika, na način da odlučivanje po prigovorima ne bude u isključivoj nadležnosti ministra kao političkog funkcionera, već da se povjeri nezavisnom i stručnom tijelu odnosno komisiji“, ističe se u mišljenju.

Navodi se da bi, između ostalog, bilo poželjno i uvođenje jasnih i obavezujućih mehanizama nadzora nad upravljanjem i uništavanjem snimaka, uključujući precizno propisane sankcije za nepostupanje u skladu sa rokom od 90 dana. 

„Takođe je potrebno normativno ojačati kontrolne mehanizme (internu i eksternu) kako bi se spriječilo neovlašćeno zadržavanje, selektivna upotreba ili zloupotreba snimljenog materijala, čime bi se povećala transparentnost i zaštita prava građana, a sve to u skladu sa međunarodnim pravilima“, dodaje se u mišljenju.

Iz ASK-a su preporučili i dopunu člana 93 Zakona u pravcu preciznog određivanja nadležnog organa i odgovornih lica za brisanje prikupljenih podataka, kao i uvođenje jasnih procedura nadzora nad tim postupkom. 

„Preporučuje se izmjena člana 127 Zakona o unutrašnjim poslovima u pravcu preciznijeg i restriktivnijeg definisanja bezbjednosnih smetnji, uz brisanje ili detaljno normiranje neodređene formulacije „druge okolnosti koje lice čine nedostojnim za rad u policijskom zvanju”“, naveli su iz ASK-a.

Oni su preporučili i izmjenu člana 128 u pravcu jačanja nezavisnosti i objektivnosti Komisije za provjeru bezbjednosnih smetnji, kroz smanjenje koncentracije ovlašćenja ministra u postupku njenog formiranja i imenovanja članova. 

„Kod članova 133, 133a, 133b i 133v Zakona preporučuje se preciznije normiranje diskrecionih ovlašćenja ministra kroz uvođenje jasnih, objektivnih, mjerljivih i transparentnih kriterijuma za izbor kandidata i pokretanje posebnog postupka zapošljavanja“, navodi se mišljenju. 

Iz ASK-a su u zaključcima, između ostalog, naveli i da bi posebno važno bilo usklađivanje članova 206 i 207 Zakona sa osnovnim principima, Zakona o javnim nabavkama, naročito u dijelu jačanja transparentnosti, konkurentnosti i kontrole nad izuzecima od redovnih procedura, bilo posebno važno.